De crisis rond vrijheid van meningsuiting en teloorgang van democratie. Met Theo de Wit

<p>Ad Verbrugge in gesprek met filosoof en theoloog Theo de Wit over de kernwaarden van onze samenleving. &quot;Totems zijn gevaarlijk voor de liberale democratie.&quot;</p>
<p>De Wit is al jarenlang bezig met de dubbelzinnige erfenis van de Verlichting. Het idee van vrijheid van meningsuiting speelt hierbinnen een belangrijke rol. De Wit refereert in dit verband aan Rowan Atkinson, oftewel mr. Bean. In een stuk uit 2004 komt de Britse komiek op voor artistieke vrijheid. Atkinson pleitte tegen een verbod op bepaalde series. De Wit: “Mensen zijn niet alleen geboren voor zogeheten ultimate meanings, er is ook een andere kant. Dat is ook wat iemand als Mr. Beam opeist.” Humor en satire zijn nodig, zo betoogt De Wit, om ruimte te scheppen en de orde te doorbreken.</p>
<p>In de discussies over vrijheid van meningsuiting gaat het veelal over tolerantie. De Wit schetst dat dat begrip oorspronkelijk duidde op het verdragen van opvattingen en levensstijlen die je afkeurt. Daarmee wijst het op iets gemeenschappelijk: omwille van een waarde – vrijheid of gelijkheid bijvoorbeeld – tolereer ik iemand die een radicaal andere mening heeft. Volgens De Wit wordt tolerantie nu vaak anders gebruikt. “Men zegt: wij zijn de tolerante mensen, jullie zijn de intoleranten. Dan krijg je een soort strijd waar tolerantie zelf een wapen wordt.”</p>
<p>In lijn met schrijver Salmon Rushdie introduceert De Wit de notie ‘totem’. Mensen verenigen zich rondom totems, zoals vrijheid of ‘Joods-christelijke beschaving’. Tot op zekere hoogte is dat proces belangrijk: totems geven richting. Anderzijds heeft het ook een duidelijke keerzijde. De Wit: “Je wordt dan in een hoek gedrukt waar je heel lastig uit komt.” Dat is niet onschuldig. “De discussie is dan beëindigd. Daarom zijn totems zo gevaarlijk voor een liberale democratie. Daar is namelijk de gedachte dat alles bespreekbaar is [..] Rushdie zei: wij zijn er voor als schrijvers en dichters voor, maar ik zou zeggen ook als filosofen, om ruimte te maken rond die totems.”</p>
<p>De Wit zet uiteen dat mensen veranderen in een maatschappij waar men vrij zijn of haar mening kan uiten. “Als iedereen dat gaat doen dan kun je daar alleen maar mee leven als je snel een dikke huid ontwikkelt.” Er ontstaat met andere woorden een zekere onverschilligheid. De Wit koppelt hier het ontstaan van zogenaamde bubbels aan. “Je trekt je terug in je eigen politieke partij of kring.” Dat is volgens De Wit de prijs die we voor onze vorm van samenleven betalen.</p>
<p>In die wereld is het juist belangrijk om ruimte te creëren rond de totems. Wat kan ons daar naast humor en satire bij helpen? De Wit: “Ik denk een zeker respect voor het ritueel, ook het politieke ritueel. Daarmee bedoel ik dat wij moeten leren ons te voegen in een bepaald format.” In een gedeelde vorm zoals bijvoorbeeld de parlementaire democratie, kunnen de verschillen er zijn én worden overbrugd.</p>
<p>De vraag is natuurlijk wat er gebeurt als die vormen als zodanig niet meer worden gedeeld. De Wit: “Als het parlement niet meer werkt, dan krijg je vroeg of laat autoritaire oplossingen.” Wat dat betreft leven we in een tijd waarin ruimte rondom de totems van groot belang is. Niet om daarmee alle conflicten voorgoed op te lossen, maar om de verschillende meningen een plek te geven en daarmee de vrijheid zelf in stand te houden. “Politiek is een rituele vormgeving van vijandschap, niet de overwinning daarvan. Dat is eigenlijk de gedachte.”</p>
<p>--</p>
<p>1:28 Hoe kijk jij naar het debat omtrent vrijheid van meningsuiting op dit moment?<br />8:07 Wat vond Atkinson het belang van humor, heeft hij zich daarover uitgelaten?<br />13:30 “Wij hebben een ontwikkeling, een verschuiving doorgemaakt in het begrip ‘tolerantie’”<br />20:30 Over Salmon Rushdie en de oppositie speelsheid/hermeneutiek vs. dogma/leer<br />30:37 “In het ergste geval krijg je totem tegen totem: een stammenstrijd.”<br />34:06 Hoe bezie jij die dynamiek van het oprukkende totem?<br />39:12 Hoe zie jij in de huidige spanning (tussen verschillende totems) ruimte?<br />45:02 Wat betekent het als de vormeloosheid de grondslagen van de democratie gaat aantasten? Je hebt ook onderzoek gedaan naar de republiek van Weimar..<br />50:48 Over het idee van ‘vijandschap’: “dat zal niet uit de wereld verdwijnen”</p>
<p>--</p>
<p>De Nieuwe Wereld TV is een platform dat mensen uit verschillende disciplines bij elkaar brengt om na te denken over grote veranderingen die op komst zijn door een combinatie van snelle technologische ontwikkelingen en globalisering. Het is een initiatief van journalist Paul van Liempt, filosoof Ad Verbrugge en David van Overbeek</p>
<p>De Nieuwe Wereld TV wordt gemaakt in samenwerking met de VU, Centrum Ethos en Filosofische School Nederland.</p>
<p>Volg ons!</p>
<p>Website: https://www.denieuwewereld.tv<br />Twitter: https://twitter.com/De_NieuweWereld</p&gt;